Fylgigigt er bólgusjúkdómur í liðum. Þetta er sjálfsofnæmissjúkdómur, sem þýðir að ónæmiskerfið ræðst ranglega á eigin vefi líkamans og veldur bólgu. Hann tilheyrir undirflokki af gigtarsjúkdómum sem kallast hryggbólgusjúkdómar (spondylarthritis, SpA). 

Fylgigigt ber þetta heiti þar sem sjúkdómurinn fylgir í kjölfar ákveðinna sýkinga í þvagfærum, kynfærum eða meltingarvegi. 

Fylgigigt getur haft áhrif á liði, sinar og festur (þar sem sinar og liðbönd tengjast beinum). Hjá sumum leggst sjúkdómurinn aðallega á smærri liði í höndum og fótum, en hjá öðrum á stærri liði eða hrygg. Sjúkdómurinn getur einnig valdið bólgum í húð og augum.

Sjúkdómurinn er mismunandi milli einstaklinga – bæði hvað varðar einkenni og alvarleika. 

Sjúkdómurinn er um þrefalt algengari hjá körlum en konum. Algengast er að sjúkdómurinn komi fram milli tvítugs og fertugs. 

Erfðir skipta máli en ákveðin gen (HLA-B27) auka líkur á að þróa með sér fylgigigt eftir sýkingar. Dæmi um sýkingar sem geta útleyst sjúkdóminn:  

• Klamydíusýking í kynfærum.  
• Niðurgangspestir vegna eftirfarandi sýkla:  
  • Campylobacter, Salmonella, Shigella eða Yersinia.

Einkenni byrjar oftast 1-4 vikum eftir sýkingu.

Algeng einkenni eru:

• Verkir, bólga og stirðleiki oftast í hnjám, ökklum og fótum. En getur einnig verið verkur í hælum, mjóbaki eða rasskinnum.
• Augneinkenni. Rauð, ert eða sársaukafull augu. Stundum getur sjón orðið óskýr.
• Þvagfæraeinkenni. Þörf á að pissa oftar eða sviði við þvaglát.
• Festumein (bólga þar sem sinar festast við bein). Algengast í hælum eða ilinni og getur valdið verkjum við gang.
• Bólga í fingrum eða tám þar sem fingur eða tær geta orðið mjög bólgnar og líkist „pylsum“.
• Húðeinkenni. Sár í munni, sársaukalaus sár á kynfærum eða útbrot á lófum og iljum.
• Mjóbaksverkir sem eru oft verri á nóttunni eða á morgnana.

Ef þú færð liðverki innan mánaðar eftir að hafa fengið niðurgang eða verið með sýkingu í þvag– eða kynfærum, skaltu hafa samband við heilbrigðisstarfsfólk.

Greining fylgigigtar byggir á sögutöku, skoðun og rannsóknarniðurstöðum. Ekkert eitt próf staðfestir sjúkdóminn, heldur metur læknir heildarmyndina. 

Við greiningu er meðal annars stuðst við: 

• Einkennamynd, sjúkrasögu og fjölskyldusögu.
• Líkamsskoðun á liðum, sinum, húð og nöglum.
• Blóðpróf til að mæla bólgu og gigtarpróf til að útiloka aðra gigtarsjúkdóma.
• Þvagpróf til að athuga klamydíusýkingu.
• Myndrannsóknir, svo sem röntgen, ómskoðun eða segulómun, til að meta bólgur og mögulegar liðbreytingar.

Markmið meðferðar er að minnka bólgu, lina einkenni, vernda liði og bæta lífsgæði. Meðferðin er einstaklingsmiðuð og fer eftir alvarleika sjúkdómsins. 

Algengar lyfjameðferðir eru meðal annars: 

• Bólgueyðandi lyf og verkjalyf við einkennum.
• Sterar í töfluformi eða sprautað í liði eru notaðir til þess að meðhöndla versnanir í sjúkdómnum og til þess að brúa bil þangað til að sjúkdómsdempani lyf byrja að hafa áhrif. 
• Sjúkdómsdempandi gigtarlyf (DMARDs) sem hafa áhrif á virkni og gang sjúkdómsins:
  • Hefðbundin sjúkdómsdempandi gigtarlyf: methotrexat. 
  • Líftæknilyf (biologic DMARDs) og markviss DMARDs sem verka á ákveðna þætti ónæmiskerfisins. 

Einstaklingar geta haft mikil áhrif á líðan sína með daglegum venjum og stuðningsmeðferð: 

• Hreyfing og sjúkraþjálfun til að viðhalda liðferli og styrk.
• Jafnvægi milli álags og hvíldar.
• Heilbrigt mataræði og viðhald líkamsþyngdar.
• Forðast reykingar.
• Streituminnkun og nægur svefn.
• Að fræðast um sjúkdóminn og leita stuðnings, t.d. hjá Gigtarfélaginu. 

Mikilvægt er að vera virkur þátttakandi í eigin meðferð og eiga gott samstarf við heilbrigðisstarfsfólk.

Fylgigigt er tiltölulega sjaldgæf og er yfirleitt tímabundin. Einkenni koma og fara og hverfa hjá flestum innan árs.