Liðagigt kallast einnig iktsýki en enska heitið er rheumatoid arthritis (RA). Til einföldunar munum við tala um liðagigt í þessum texta. Liðagigt er sjálfsofnæmissjúkdómur þar sem ónæmiskerfið ræðst á eigin vefi, sérstaklega liði en einnig sinar og sinafestur. Þetta veldur bólgu, verkjum, roða og stirðleika í liðum, sérstaklega í höndum, úlnliðum, fótum og hnjám.  Ef sjúkdómurinn er ómeðhöndlaður þá getur hann valdið liðskemmdum og skertri hreyfigetu.

Liðagigt er u.þ.b. tvöfalt til þrefalt algengari hjá konum en körlum.

Fólk á öllum aldri getur fengið sjúkdóminn en algengast er að fólk finni fyrir einkennum í kringum 30-60 ára aldur.

Ákveðnir erfðatengdir þættir geta aukið hættuna á að þróa með sér sjúkdóminn.

Reykingar auka hættuna á að fá liðagigt. Einstaklingar með ákveðna erfðaþætti og sem reykja eru í um tuttugufaldri áhættu á að fá liðagigt samanborið við einstaklinga án þessara áhættuþátta.

• Einkenni liðagigtar byrja oft smám saman en geta komið skyndilega.
• Liðverkir og liðbólga: Liðir geta bólgnað upp. Stundum er hiti yfir liðunum. Einkennandi fyrir sjúkdóminn eru liðverkir og liðbólgur í úlnliðum, fingur-og táliðum en aðrir liðir geta bólgnað upp t.d. olnbogar, mjaðmaliðir, hné og ökklar.
• Morgunstirðleiki: Oft er stirðleiki í liðunum þegar fólk með liðagigt vaknar á morgnana eða eftir að hafa setið/legið nokkra stund. Stirðleikinn varir oft meira en 30 mínútur og stundum allan daginn. Stirðleikinn lagast oft við hreyfingu.
• Minnkuð hreyfigeta: Liðverkir og liðbólgur valda erfiðleikum við að beygja eða rétta úr liðum. Ef sjúkdómurinn er ómeðhöndlaður þá getur hann valdið varanlegum skemmdum á liðum og þannig skertri hreyfigetu.
• Almenn vanlíðan og þreyta: Bólga í líkamanum veldur auknu álagi á líkamann og getur leitt til mikillar þreytu. Þetta getur haft áhrif á daglegt líf og almenna orku einstaklings.
• Algengustu fylgikvillar liðagigtar utan liða eru:
  • Augn-og munnþurrkur vegna bólgu í tára-og munnvatnskirtlum.
  • Gigtarhnútar í húð en þeir eru upphleyptar harðar húðbreytingar, sem oftast koma ofan á fingur, við olnboga eða á þrýstingssvæði.

Aðrir fylgikvillar utan liða geta komið í lungu, hjarta, nýru og taugar en eru sjaldgæfir á meðan sjúkdómurinn er meðhöndlaður

• Ef þú hefur liðverki sem versna við hvíld og lagast við hreyfingu.
• Ef liðir eru með a.m.k. eitt af eftirfarandi: Bólgu, roða eða hita.
• Ef þú finnur fyrir stirðleika í liðunum, sérstaklega ef hann er á morgnana, sem varir í meira en 30 mínútur.

Tímanlega greining og meðferð geta hjálpað til við að stjórna einkennum og fyrirbyggja liðskemmdir

• Sjúkrasaga: Læknir fer yfir einkenni, verkjamynstur, lyf og fjölskyldusögu.
• Líkamsskoðun: Læknir skoðar liði til að athuga bólgu, verk og stirðleika.
• Blóðprufur: Mæling á bólgumiðlum eins og CRP og sökki, auk þess sem mælingar á gigtarþætti (rheumatoid factor, RF) og anti-CCP geta hjálpað við greiningu.
• Röntgenmyndir: Sýna breytingar, eins og skemmdir í liðum.
• Ómskoðun eða segulómskoðun: Notað til að meta bólgur í liðamótum.

Greining fæst með skoðun á einkennum, líkamsskoðun og niðurstöðum rannsókna.

• Bólgueyðandi lyf (NSAIDs): T.d. ibúprófen og celecoxib til að draga úr bólgu og verkjum.
• Sterar: Virka hratt og kröftuglega til að minnka bólgu. Þeir eru notaðir við bráða versnun á liðbólgum og til að brúa bil þangað til að sjúkdómstemprandi gigtarlyf (sjá fyrir neðan) byrja að verka. Hægt er að gefa sterasprautur í liðina með staðbundna verkan. Ef margir liðir eru bólgnir þá eru steratöflur (prednisolon) oftast notaðar. Mikilvægt er að takmarka notkun stera eins og mögulegt er.
• Sjúkdómstemprandi lyf (Disease modifying anti-rheumatic drugs, DMARDs) eru notuð til að stoppa sjúkdóminn og koma í veg fyrir liðskemmdir. Dæmi um dæmigerð lyf við meðhöndlun liðagigtar:
  • Methotrexate er oftast fyrsta val. Mikilvægt er að fylgja leiðbeiningum við inntöku lyfsins en það er einungis tekið einu sinni í viku.
  • Líftæknilyf – Ef methotrexat dugar ekki eða þolist illa þá er oft reynt að meðhöndla með TNF-hemlum. En mörg lyf tilheyra þeim hópi. Önnur líftæknilyf sem hægt er að velja: lyf sem blokka/hemja IL-6 viðtaka, B frumur og T frumur.
• Rétt lyf eru valin eftir alvarleika sjúkdómsins og viðbrögðum við meðferð. Læknir getur þurft að aðlaga meðferðina eftir þörfum hvers og eins.

• Regluleg hreyfing – Æfingar sem styrkja vöðva, auka þol og bæta liðleika t.d. fara í göngutúra, sundleikfimi, jóga, teygjur, styrktarþjálfun og hjóla.
• Þyngdarstjórnun – Að viðhalda heilbrigðri líkamsþyngd getur dregið úr álagi á liði.
• Hita- og kuldameðferðir – Hiti og kæling geta dregið úr verkjum í liðum.
• Liðvernd – Hægt er að nota hjálpartæki eftir ráðleggingar frá iðjuþjálfa eða sjúkraþjálfara.
• Mataræði – Heilbrigt mataræði samkvæmt ráðleggingum embætti landlæknis.

Viðbótarmeðferðir og sjálfshjálp eru mikilvæg fyrir að bæta lífsgæði og stjórna einkennum.

• Ef meðferð er hefðbundin – Lyfjameðferð getur hjálpað við að halda einkennum niðri og fyrirbyggja/stoppa liðskemmdir.
• Tímanlega meðferð – Ef sjúkdómurinn er greindur snemma og meðferð hefst fljótt, eru horfur betri og minni líkur á sjúkraleyfi.
• Ómeðhöndlað – Ómeðhöndluð getur liðagigt leitt til alvarlegra liðskemmda og skertrar hreyfigetu. Einnig aukast líkur á hjarta-og æðasjúkdómum vegna áhrifa bólgunnar á æðakerfið.
• Lífsstíll og meðferðarviðbrögð – Læknisráð og sjálfshjálp, eins og regluleg hreyfing og rétt mataræði, hafa mikil áhrif á horfur og lífsgæði.

Almennt eru horfurnar betri þegar meðferð og stjórn er í höndum sjúklings og læknis.